Δήμαρχος Ιωαννίνων - Μωυσής Ελισάφ

Άρθρο του Μωυσή Ελισάφ στην εφημερίδα «Τα Νέα» – 8/1/2022

8 Ιανουαρίου, 2022

Σε αναζήτηση της αυθεντικής γνώσης

Ο δρόμος από την παιδεία στην εξειδίκευση και το αντίστροφο

Εχουμε ήδη εισέλθει στη μεταβιομηχανική εποχή. Μια νέα κοινωνία αναδύεται, τα κύρια χαρακτηριστικά της οποίας τα καθορίζει η βιομηχανία της πληροφορίας. Οι δύο μεγάλες κατηγοριοποιήσεις, θεωρητικές ή θετικές επιστήμες, που ξεκίνησαν κυρίως τον 19ο αιώνα, έκτοτε κατακερματίζονται σε ατέλειωτες υποδιαιρέσεις.

Σ’ αυτή τη φρενήρη κούρσα παρατηρείται και το εξής: το ερευνητικό ενδιαφέρον των επιμέρους επιστημών ολοένα και περισσότερο εστιάζεται στις εσχατιές του επιμέρους, με τη γνώση του οποίου δίνεται εκπληκτική επιτάχυνση στις νέες ανακαλύψεις που βελτιώνουν τη ζωή των ανθρώπων. Φαίνεται, όμως, πως ταυτόχρονα απομακρύνεται από την οπτική της συνολικής εικόνας. Κάτι που μπορεί, κατά περίπτωση, να έχει και αρνητικές επιπτώσεις στην προσέγγιση της γνώσης του όλου, αλλά και του τρόπου σκέψης. Και συγκεκριμένα: η υποχρεωτική, και σωτήρια κατά τα άλλα, κατάτμηση των επιστημών είναι πιθανόν να επηρεάζει αρνητικά τη δομή του τρόπου σκέψης, καθώς ενισχύει την ανάλυση εις βάρος της σύνθεσης. Και εν τέλει την επικράτηση του μέρους εις βάρος του όλου.

Ο Αριστοτέλης ήδη πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια διεμήνυε: «άνευ γαρ του καθόλου επιστήμην ουκ έστιν λαβείν». Αλλά και ο Πασκάλ (1623 – 1668) προειδοποιούσε ότι «επειδή όλα τα πράγματα είναι αιτίες και αποτελέσματα, βοηθούν και βοηθιούνται, έμμεσα και άμεσα, κι όλα αλληλοκρατιούνται μ’ έναν φυσικό και ανεπαίσθητο ή αδιόρατο δεσμό που ενώνει τα πιο μακρινά και πιο διαφορετικά πράγματα, επιμένω πως είναι αδύνατο να γνωρίζει κανείς τα μέρη χωρίς να γνωρίζει το όλον, όπως και να γνωρίζει το όλον χωρίς να γνωρίζει το καθένα από τα μέρη».

Από την άλλη πλευρά η γνώση είναι ταυτοχρόνως και δύναμη. Δύναμη που μπορεί να διαχέεται παντού καταργώντας έτσι τα γνωστά παραδοσιακά γεωγραφικά και άλλα σύνορα και προκαλώντας το γνωστό φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης. Η δύναμή της, όμως, δεν ισοκατανέμεται. Με αποτέλεσμα, άλλες χώρες (τάξεις, ή και άτομα), να τις εκτινάσσει στην κορυφή της ανάπτυξης, άρα και της δύναμης. Αλλες δε χώρες εξαιτίας της έλλειψης σύγχρονης τεχνογνωσίας να καθηλώνονται στα υπόγεια της υπανάπτυξης με τον διαρκή κίνδυνο τελικά να οδηγούνται στην υποτέλεια.

Σε πολλές περιπτώσεις η τάση της τεχνογνωσίας μπορεί να διαστρωματώνει και τελικά να δημιουργεί, νέες και συχνά κλειστές κοινωνικές ομάδες, αποδίδοντας στους φορείς της υπερβάλλουσα δύναμη και συνεπόμενη κυριαρχία. Ο Κ. Καστοριάδης παρομοιάζει τη γνώση με «κρυμμένο κινητήρα» της εκάστοτε εξουσίας, που στόχο έχει «τον καθολικό έλεγχο» της κοινής γνώμης και την «ολική ηγεμονία». Ο,τι, δηλαδή, έκαναν άλλοτε οι «σιδερένιες» αλυσίδες της βίας, τώρα το επιτυγχάνουν οι «αργυρές» της πειθούς. Και έτσι η εξελιγμένη τεχνογνωσία αναδεικνύεται συχνά σε έναν σύγχρονο Ιανό: Από τη μία πλευρά υπόσχεται, και ως έναν βαθμό το επιτυγχάνει, διεύρυνση της δημοκρατίας σε πλανητικό επίπεδο, την ίδια στιγμή, είναι και πάλι η ίδια που δίνει τη δυνατότητα χειραγώγησης της κοινής γνώμης. Που σημαίνει ότι μπορεί ταυτόχρονα να απελευθερώνει, αλλά και να χειραγωγεί.

Η Ιστορία, άλλωστε, είναι γεμάτη από εφιαλτικές… «αξιοποιήσεις» της γνώσης. Ορα Χιροσίμα, Ναγκασάκι, κ.λπ. Συνεπώς η γνώση, ακόμη και η πιο εξειδικευμένη, παραμένει το μέσο. Τον σκοπό θα τον ορίσει ο λόγος, η διανόηση.

Αλλά και η διαδεδομένη άποψη ότι η νέα τεχνογνωσία δημιουργεί δήθεν νέες θέσεις εργασίας δεν είναι παρά ένας ακόμη μύθος. Η πραγματικότητα δείχνει ότι πράγματι δημιουργεί νέες θέσεις. Αλλά για τους φορείς εξειδικευμένων γνώσεων. Την ίδια στιγμή, όμως, απαξιώνει πολλαπλάσιες θέσεις εργασίες κυρίως μη εξειδικευμένων γνώσεων στέλνοντας τους αντίστοιχους εργαζομένους στον καιάδα των αζήτητων. Στο οικονομικό φόρουμ, που πρόσφατα πραγματοποιήθηκε στο Νταβός, από έγκριτους οικονομολόγους ειπώθηκε ότι μεταξύ των ετών 1997 και 2007, μόνο στις ΗΠΑ χάθηκε, κυρίως εξαιτίας της αυτοματοποίησης, το 86% των θέσεων εργασίας. Βεβαίως δημιουργήθηκαν νέες θέσεις. Απαιτούν, όμως, εξειδικευμένες γνώσεις που οι απολυθέντες δεν διαθέτουν. Η συνέπεια είναι στις ΗΠΑ σήμερα να υπάρχουν 800.000 θέσεις κενές μόνον για ειδικότητες ασφαλείας ψηφιακών συστημάτων.

Τα προβλήματα είναι πολύπλοκα, οι δε απλές και μονοσήμαντες απαντήσεις, στις οποίες συνήθως οδηγεί η αναγωγική προσέγγιση ή η διχοτομική θέαση των πραγμάτων, πέρα από τη δελεαστική τους απλότητα, δεν ικανοποιούν. Η διχοτομική θέαση των πραγμάτων καταλήγει σε μονόπλευρη θέαση που μπορεί να λειτουργεί σαν το κρεβάτι του Προκρούστη: απολυτοποιεί τη μία από τις πολλές όψεις της πραγματικότητας. Για την προσέγγιση της ακριβέστερης γνώσης των πραγμάτων απαιτείται η αναζήτηση της ενότητας μέσα από την πολυεδρικότητα της πραγματικότητας.

Προς την κατεύθυνση αυτή οφείλει όλη η εκπαίδευση και ιδιαίτερα η τριτοβάθμια, παράλληλα με τη διερεύνηση του επιμέρους, να ενθαρρύνει στη συνέχεια με τη βοήθεια της κλασικής παιδείας, τη θεώρηση των επιτευγμάτων της από την οπτική του όλου. Ωστε τα μέσα να υπηρετούν τους σκοπούς. Μόνο με μια ευρύτερη κουλτούρα που θα καθορίζει ακριβέστερα το «προς τι» των πραγμάτων θα βρει το ακριβές νόημά του και το «πώς» της εξειδίκευσης.

Στο πλαίσιο των παραπάνω οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι οφείλουν να περιορίσουν τη συχνά υπεροπτική αφοσίωση προς τη δήθεν «καθαρή» επιστήμη, αλλά, όπως θα έλεγε ο Durkheim, να δημιουργήσουν στον εκπαιδευόμενο «ένα είδος πολικότητας της ψυχής που θα τον προσανατολίζει προς μια ορισμένη κατεύθυνση, όχι μόνο στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, αλλά σε όλη τη ζωή»

Ενας οικονομολόγος, για παράδειγμα, για να είναι καλός στην επιστήμη του, χρειάζεται ασφαλώς να γνωρίζει άριστα μαθηματικά, στατιστική, καθώς και τον ρόλο των οικονομικών δεικτών στην πορεία της οικονομίας. Αν όμως περιορίζεται μόνον σ’ αυτά για τις προβλέψεις του είναι πολύ πιθανόν να αποδειχθεί κακός οικονομολόγος. Κάτι που η χώρα μας, οδεύοντας προς την άβυσσο, μάλλον το βίωσε και μάλιστα με οδυνηρό τρόπο.

Αλλά και τα άτομα, ως ισόβιοι εκπαιδευόμενοι, θα πρέπει με δική τους ευθύνη να υιοθετήσουν μια στρατηγική μάθησης που κατ’ αρχήν θα τους βοηθά να διευρύνουν διαρκώς την οπτική γωνία, ώστε η γνώση να θεάται όχι μόνο ως αυταξία, αλλά και ως μέσο που υπηρετεί έναν υψηλότερο σκοπό.

Και, καταλήγοντας, η διεύρυνση της οπτικής θα πρέπει να καλύψει και την αδήριτη ανάγκη της ειρηνικής συνύπαρξής μας με τους άλλους. Κάτι που σημαίνει ότι και ως πολίτες προκειμένου να αγγίξουμε την αυθεντική γνώση των κοινωνικών πραγμάτων, θα πρέπει, ακόμη και με την έμπρακτη συμμετοχή μας, να συμβάλουμε στη μείωση της διχοτομικής και μονομερούς θέασης των πραγμάτων και να προωθήσουμε την ανάγκη της πραότητας και του συμβιβασμού.

«Η αξία του κόσμου», έλεγε ο Πολ Βαλερί, «βρίσκεται στις ακρότητες, η σταθερότητά του στον συμβιβασμό». Ο συμβιβασμός, όμως, προϋποθέτει διεύρυνση της οπτικής. Κάτι που μόνο η γενικότερη παιδεία θα ενθαρρύνει. Σε κάθε διαφορετική περίπτωση ο ορθολογισμός θα καταληστεύεται από τη διαρκώς ταλαντευόμενη κοινή γνώμη, που θα ψάχνει σ’ έναν έρημο κόσμο, ανύπαρκτους Μεσσίες. Ποιο είναι το σύγχρονο χρέος μας είναι προφανές: να διερευνούμε και να αναζητούμε αξιόπιστα μέσα στο ελάχιστο και ταπεινό το οικουμενικό που αφεύκτως υπάρχει.

 

Το κείμενο αποτελεί συντομευμένη εκδοχή της ομιλίας του κατά την τελετή αναγόρευσής του σε επίτιμο διδάκτορα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών στις 24/11/2021.

Last modified: 8 Ιανουαρίου, 2022

Comments are closed.