Δήμαρχος Ιωαννίνων - Μωυσής Ελισάφ

Άρθρο του Δημάρχου Ιωαννίνων στην εφημερίδα «Τα Νέα»

29 Οκτωβρίου, 2021

Η συνεχής επαναπροσέγγιση του παρελθόντος

Με αφορμή το συνέδριο «O Αλή Πασάς και η εποχή του» που διοργάνωσε ο Δήμος Ιωαννιτών με το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (Ιωάννινα, 22–24 Οκτωβρίου 2021)

Του Μωυσή Ελισάφ

 

Ο δρόμος γενικά προς τη γνώση είναι ανηφορικός και μαζί συναρπαστικός. O δρόμος προς τη γνώση του παρελθόντος είναι ακόμη πιο δύσκολος και πιο συναρπαστικός. Και σίγουρα πιο αναγκαίος. Το παρόν και ο χώρος στον οποίο ζούμε δεν αρκούν για να αισθανθούμε ότι υπάρχουμε. Απαιτείται και η αναδρομή μας στις καταγωγικές μας ρίζες, ήτοι στο παρελθόν και στην ιστορία μας.

Το ζητούμενο στην ιστοριογραφία είναι η μεταμόρφωση των αναμνήσεων, των μαρτυριών και άλλων ευρημάτων σε καθαρή γνώση. Μόνον έτσι το παρελθόν μπορεί να αξιοποιηθεί από τον νέο κυρίως άνθρωπο, τόσο για την επίγνωση της καταγωγικής του ρίζας, όσο και κυρίως ως σταθερό σημείο προσανατολισμού της πορείας του. Και επειδή είναι άλλο τα γεγονότα και εντελώς άλλο και διαφορετικό ο τρόπος με τον οποίο αυτά γίνονται αντιληπτά, η ιστορία καταλήγει να είναι πάντοτε ένας διαρκής και από κάθε γενιά διάλογος με το παρελθόν.

Εύλογα παρατηρεί ο Paul Ricoeur ότι «η λέξη “ιστορία” είναι στον ενικό και όχι τυχαία». Οπως επίσης στον ενικό λέμε η ανθρωπότητα και όχι οι ανθρωπότητες. Το συνέδριο «Ο Αλή Πασάς και η εποχή του», που διοργάνωσε ο Δήμος Ιωαννιτών με το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, στόχο είχε τη διερεύνηση των εσχατιών μιας ιστορικής περιόδου και μάλιστα ενός συγκεκριμένου χώρου. Πρόκειται, δηλαδή, για μια απειροελάχιστη περίπτωση σε σχέση με το απέραντο ιστορικό γίγνεσθαι.

Ομως, κατά τον Πασκάλ, «όλα τα πράγματα έχουν προκληθεί από άλλα και προκαλούν άλλα, στηρίζονται σε άλλα και στηρίζουν άλλα, συνδέονται έμμεσα και άμεσα, και όλα επικοινωνούν με έναν φυσικό και ανεπαίσθητο δεσμό που ενώνει τα πιο απομακρυσμένα και τα πιο διαφορετικά…».

Αλλά και κάτι ακόμη: αυτό το απειροελάχιστο μέρος της ιστορίας της Ηπείρου είναι μέρος της παγκόσμιας ιστορίας. Και όσο πιο πολύ γνωρίζουμε το μέρος, τόσο πιο πολύ προσεγγίζουμε και το όλον. «Και εκ πάντων εν», κατά τον Ηράκλειτο, «και εξ ενός πάντα». Αλλά και κατά τον Πασκάλ «είναι αδύνατο να γνωρίσει κανείς τα μέρη χωρίς να γνωρίσει το σύνολο, κι ακόμη πιο πολύ να γνωρίσει το σύνολο χωρίς να γνωρίσει ιδιαίτερα τα μέρη». Χωρίζουμε συνεπώς τα γεγονότα μόνο για να τα μάθουμε. Για να τα κατανοήσουμε όμως ύστερα πρέπει να τα ξαναενώνουμε. Το παρελθόν σε κάθε περίπτωση έχει ανοσία στην αλλαγή.

Επειδή όμως και η πλέον ακριβής γνώση της πραγματικότητας, κατά τον Μορέν, «δεν είναι ποτέ μια ακριβής αντανάκλαση του πραγματικού, αλλά πάντα είναι μια ερμηνεία, μια ανακατασκευή που περιλαμβάνει στην εικόνα της ανακρίβειες, λάθη και παραλείψεις» και, ακόμη, επειδή η εικόνα του παρελθόντος μπορεί συχνά να νοθεύεται είτε από προκαθορισμένες σκοπιμότητες που συχνά ωθούν προς την «κατασκευή» ενός παρελθόντος ανάλογου με τις προσδοκίες, η επαναπροσέγγιση του παρελθόντος και μάλιστα από κάθε γενιά είναι επιβεβλημένη.

H Hannah Arendt, μάλιστα, υποστηρίζει ότι «κάθε νέα γενιά, για την ακρίβεια κάθε νέο ανθρώπινο ον, καθώς παρεμβάλλει τον εαυτό του μεταξύ του άπειρου παρελθόντος και του άπειρου μέλλοντος, πρέπει να το αποκαλύψει και να μοχθήσει για να ανοίξει τον δρόμο του από την αρχή». Απ’ το έλλογο στο άλογο. Ζούμε μια απίστευτα εκπληκτική περιπέτεια. Η έκρηξη της τεχνογνωσίας με τα θαυμαστά και ταυτόχρονα τρομακτικά επιτεύγματά της μας υποχρεώνει σ’ ένα σκωτσέζικο ντουζ από το έλλογο στο άλογο, από το γνώριμο στο μυστήριο, από την έκλαμψη της γνώσης στο απόλυτο σκοτάδι της άγνοιας.

Μέσα στο απέραντο ιστορικό γίγνεσθαι το δικό μας παρόν δεν είναι παρά μία στιγμή. Μια στιγμή, όμως, που εμπεριέχει, σαν την αριστοτελική «εντελέχεια», εν δυνάμει όλα εκείνα τα στοιχεία που σιωπηλά προειδοποιούν για τους επερχόμενους μετασχηματισμούς. Αλλά και τις δυνατότητες που υπάρχουν προκειμένου να παρέμβουμε στη διαδικασία του μετασχηματισμού. Αν αμελήσουμε να αναζητούμε ως γενεά νέες πειστικές απαντήσεις στα οικουμενικά πλέον προβλήματα που προκύπτουν, τότε οι ακραίοι θα διευρύνουν το ακροατήριό τους.

Ενα πραγματικό ταξίδι στο παρελθόν δεν συνίσταται μόνο στην ανάσυρση νέων ευρημάτων και μαρτυριών. Η βαθύτερη δυσκολία που παρατηρείται, κατά τον Μορέν, «έγκειται στη σύλληψη της ενότητας του πολλαπλού και της πολλαπλότητας του ενός». Για την υπέρβαση αυτή εκείνο που απαιτείται είναι το καινούργιο βλέμμα. Το συγκεκριμένο συνέδριο στόχο είχε να φωτίσει ακριβώς με καινούργιο βλέμμα τις εσχατιές μιας μικρής αλλά πλούσιας σε γεγονότα ιστορικής περιόδου της Ηπείρου με καινούργια στοιχεία που η έρευνα φέρνει στο φως της δημοσιότητας.

Τα προβλήματα που απειλούν το μέλλον μας οφείλουμε να τα αντιμετωπίσουμε οι ίδιοι και όχι τα παιδιά μας. Η επιστήμη και η τεχνογνωσία έχουν διευρύνει απίθανα τα όρια του δυνατού. Ομως η έκρηξη αυτή της επιστήμης και της τεχνογνωσίας δεν μπορεί να αντιμετωπίσει από μόνη της τα προβλήματα αυτά. Απαιτείται ριζική αλλαγή των αξιακών αντιλήψεων και κυρίως των ανθρώπινων σχέσεων.
Τέλος, απαιτείται και αυτό που έλεγε ο Πολύβιος, ότι «όπως ένα ζώο καταντάει άχρηστο αν χάσει τα μάτια του, παρόμοια και η ιστορία, αν της αφαιρέσουν την αλήθεια, απομένει ανώφελη διήγηση».

Η αλήθεια και μόνο, αυτός ήταν ο σκοπός του συνεδρίου που προκάλεσε ποικίλες και αδικαιολόγητες αντιδράσεις.

Ο Marc Ferro, ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς της εποχής μας, τερματίζει το βιβλίο του «Τύφλωση, ή γιατί αρνούμαστε να δούμε την πραγματικότητα» με την εξής μελαγχολική προειδοποίηση: «Στον 20ό αι. το κόκκινο της εξέγερσης ήταν το σύμβολο της σημαίας. Ας διασφαλίσουμε ότι στον 21ο αι. το κόκκινο δεν θα είναι το αίμα μας».

Last modified: 29 Οκτωβρίου, 2021

Comments are closed.