Δήμαρχος Ιωαννίνων - Μωυσής Ελισάφ

Άρθρο του Μωυσή Ελισάφ στην εφημερίδα «Τα Νέα» για τον Διαφωτισμό στην Ήπειρο και τις σχολές των Ιωαννίνων – 13/08/2021

13 Αυγούστου, 2021

Ο Διαφωτισμός στην Ηπειρο και οι σχολές των Ιωαννίνων

 

Το ιστορικό υπόβαθρο για την οικονομική άνθηση και την πνευματική αναγέννηση της πόλης, με αφορμή την επετειακή χρονιά για την Επανάσταση του 1821

Του Μωυσή Ελισάφ

 

Πρώτα να υπενθυμίσω βραχύλογα ότι με τη λέξη διαφωτισμός εννοούμε το ευρωπαϊκό πνευματικό κίνημα, που με επίκεντρο κυρίως τη Γαλλία του 18ου αι., εξακτινώθηκε σε όλη την Ευρώπη, αλλά και στις περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τα κύρια χαρακτηριστικά ήταν η εκκοσμίκευση της γνώσης, η αποδέμευσή της από τον ασφυκτικό κλοιό της θρησκευτικής αυθεντίας, η προοδευτική αποστασιοποίηση από το παράδειγμα του Βυζαντίου, η τροπή προς την ελληνική αρχαιότητα και η συναφής εθνική αφύπνιση.

Το κίνημα αυτό βρήκε εύφορο έδαφος στους υπόδουλους λαούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και ιδιαίτερα στα τμήματα εκείνα όπου η κάποια, έστω χαλαρή οικονομική άνθηση, συνοδεύτηκε και από μια πνευματική αφύπνιση, στο υπέδαφος της οποίας επωάζονταν η έννοια του ορθού λόγου, της ελευθερίας και της επιστήμης. Ενα τμήμα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας που διέθετε τα παραπάνω χαρακτηριστικά ήταν η Ηπειρος και ειδικότερα η πόλη των Ιωαννίνων, μία πολυάνθρωπη πόλη που ήδη από τον 14ο αι. έγινε αποδέκτης κάποιων προνομίων.

Να σημειώσουμε εδώ ότι η παροχή προνομίων εξυπηρετούσε την ίδια την οθωμανική διοίκηση: Σύμφωνα με το Κοράνι η χειρωνακτική εργασία ήταν ανάρμοστη για τους πολεμιστές του Ισλάμ. Η παραχώρηση προνομίων, συνεπώς, ήταν εκούσια επιλογή που εξασφάλιζε την εδραίωση της εξουσίας. Ηδη από το 1430 παρέχονται προνόμια από τον Σινάν Πασά σύμφωνα με τα οποία «οι κάτοικοι της πόλης (των Ιωαννίνων) δεν επρόκειτο να αιχμαλωτιστούν ούτε να υποστούν παιδομάζωμα».

 

Τα Ιωάννινα, πολιτιστικό κέντρο

Ετσι, η πόλη απλώθηκε και βαθμιαία εξελίχτηκε σε ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα του βορειοδυτικού ελλαδικού χώρου, με ιδιαίτερη έμφαση στα χρόνια της δεσποτείας του Αλή πασά. Και αυτό για τους εξής λόγους:

Ένας σημαντικός παράγοντας που συνετέλεσε στην άνθηση των γραμμάτων της πόλης των Ιωαννίνων ήταν και οι έλληνες Ιωαννίτες της διασποράς που εξαιτίας της οθωμανικής καταπίεσης, αλλά και της σχετικά μικρής απόστασης που χώριζε την Ηπειρο από τη Ιταλία κατέφευγαν στη Βενετία κυρίως και ασχολήθηκαν με το εμπόριο. Με χρήματα που αργότερα διέθεσαν χτίστηκαν στα Γιάννενα ναοί, ιδρύθηκαν ιδρύματα για αναξιοπαθούντες, χτίστηκαν σχολεία, κ.λπ. Παράλληλα, γιαννιώτες έμποροι ίδρυσαν στη Βενετία τυπογραφεία που χάρισαν στο υπόδουλο γένος χιλιάδες βιβλία. Γύρω στους γιαννιώτες εμπόρους της Βενετίας κινήθηκε μεγάλος αριθμός συμπατριωτών τους ως μεταφραστές, επιμελητές εκδόσεων, αλλά και άλλοι που σπούδασαν στα ιταλικά πανεπιστήμια και από τους οποίους προήλθαν οι μετέπειτα δάσκαλοι των σχολείων της ηπειρωτικής πρωτεύουσας. Από τις αρχές του 17ου αιώνα το μεταναστευτικό ρεύμα των Ηπειρωτών στράφηκε προς τις παραδουνάβιες περιοχές και τις χώρες της κεντρικής Ευρώπης. Από τους μετανάστες αυτούς προήλθαν και οι 42 μετέπειτα μεγάλοι ευεργέτες,όπως οι αδελφοί Ζωσιμά, οι αδελφοί Δομπόλη, ο Ζώης Καπλάνης, οι αδελφοί Ριζάρη, οι αδελφοί Χατζηκώστα, ο Απ. Αρσάκης, κ.λπ.

Ας συγκρατήσουμε κατ’ αρχήν το γεγονός ότι ο ελληνισμός της Ηπείρου έζησε υπόδουλος σχεδόν πεντακόσια χρόνια και διατήρησε τη συνοχή του. Οι εναντιώσεις ανυπέρβλητες. Η μεγάλη διάρκεια, οι ποικιλώνυμοι δυνάστες, Αλβανοί, Σέρβοι, Φράγκοι και Τούρκοι. Πώς να κρατηθείς αυτός που ήσουν και πώς να γίνεις αυτός που ήθελες; Και όμως. Και κρατήθηκαν αυτοί που ήταν και έγιναν αυτοί που ήθελαν. Κάτι σαν θαύμα, που όμως θαύμα δεν ήταν. Ηταν το φυσικό αποτέλεσμα μιας γιγαντιαίας συλλογικής συνείδησης που μέσα στη μακραίωνα νύχτα της σκλαβιάς διατηρούσε άσβεστους τους δυο πυρσούς που καθόριζαν την αυτογνωσία της και άρα την ταυτότητά της: την ορθοδοξία και την ιστορική μνήμη. Ακριβώς για να θυμούνται τι είχαν και να καθορίσουν οι ίδιοι τι τους έπρεπε. Για το ξημέρωμα της λευτεριάς αυτά ήταν τα προαπαιτούμενα. Αλλά δεν αρκούσαν. Επρεπε να προστεθεί και ένας τρίτος παράγοντας εξίσου καθοριστικός: η άνθηση της οικονομίας. Πώς όμως να γίνει αυτό σε μια γη με μόνο το 10% πεδινό μέρος, όπως ήταν και είναι η Ηπειρος.

Η λύση που δόθηκε είναι γνωστή και εντυπωσιακή. Τη σημειώνουμε συνοπτικά. Ο ελληνισμός της Ηπείρου διαχωρίστηκε σε εκείνον που έμεινε στα κακοτράχαλα βουνά της και σε εκείνον που αναζήτησε μια καλύτερη τύχη στην ξενιτιά. Κι έγινε ο ελληνισμός της υπόδουλης Ηπείρου και ο ελληνισμός της διασποράς. Διαφορετικές οι περιπτώσεις, διαφορετική οικονομική κατάσταση, διαφορετική η ζωή. Μία όμως η ψυχή και μία η επιδίωξη: η αναζωπύρωση της επί αιώνες χειμαζόμενης εθνικής συνείδησης.

Η οικονομική και πολιτισμική ανάπτυξη της πόλης των Ιωαννίνων επιταχύνθηκε με την άνοδο στον θρόνο του πασαλικίου (1788) του Αλή πασά. Τον πλέον σκληρό τύραννο στην άσκηση της απόλυτης εξουσίας, αλλά και τον πλέον οξυδερκή πολιτικό προκειμένου να στερεώσει την ηγεμονία του. Από την αρχή επιδίωξε να οργανώσει το πασαλίκι του που περιλάμβανε τα ? του ελλαδικού χώρου και τη νότια Αλβανία, κατά το πρότυπο των ευρωπαϊκών κρατών. Με πρώτη μέριμνα την παγίωση της ειρήνης στο βιλαέτι του, τη βελτίωση του οδικού δικτύου της Ηπείρου, την προστασία της διακίνησης του εμπορίου κ.ά.π. Προπάντων όμως είχε ορθά διαβλέψει ότι η οικονομική άνθηση προϋποθέτει την πνευματική άνθηση. Για τον λόγο αυτό ενεθάρρυνε την αναβάθμιση της παιδείας. Ο ίδιος δε μεταξύ του άξιου και του θρησκευτικού ή και φυλετικού ημέτερου, επέλεγε φανατικά τον άξιο. Από την πεποίθηση αυτή ξεκινώντας, είχε απεριόριστη εκτίμηση στους έλληνες λογίους, αλλά και καπεταναίους. Η έκρηξη ήταν εντυπωσιακή.

Μεταποίηση και υπηρεσίες

Στον πρωτογενή παραγωγικό τομέα της γεωργίας και κυρίως της κτηνοτροφίας, με τη γενναιόδωρη συμβολή αυτών των αφανών πρωταγωνιστών της διασποράς, προστίθεται και εκείνος της μεταποίησης, (οικοτεχνία, υφαντουργία, ταπητουργία, σιδηρουργία κ.λπ.), αλλά και της προσφοράς υπηρεσιών. Ο μετασχηματισμός αυτός της παραγωγικής βάσης, όπως ήταν επόμενο, έδωσε νέα εντυπωσιακή ώθηση στην ανάπτυξη. Ταυτόχρονα όμως ανέδειξε μια νέα κοινωνική τάξη, την αστική μέσα από την οποία η αναγκαιότητα της παιδείας καθίσταται πλέον επιτακτικότερη. Και φυσικά και η αφύπνιση της εθνικής συνείδησης. Ενδεικτικά και συμπερασματικά σημειώνουμε μόνο πως κατά την τελευταία 10ετία του 18ου αι. και ιδιαίτερα στις αρχές του 19ου τα Γιάννενα αποτελούσαν το σημαντικότερο οικονομικό κέντρο του βορειοδυτικού ελλαδικού χώρου και ένα από τα πιο αξιόλογα της ευρύτερης περιοχής των Βαλκανίων.

Αλλά η ποσοτική άνθηση οδηγεί πάντοτε και σε μια ποιοτική άνθηση. Το αξίωμα τούτο ισχύει μάλιστα πολύ περισσότερο για μια κοινότητα που συντηρεί ασθμαίνουσα την κοινωνική της συνοχή για πεντακόσια ολόκληρα χρόνια.

Πνευματική αναγέννηση

Ο κατάλογος τώρα των ηπειρωτών λογίων, κληρικών και λαϊκών, που με τη διδασκαλία τους και το συγγραφικό τους έργο άνοιξαν τον δρόμο προς την εθνική και πνευματική αναγέννηση του υπόδουλου ελληνισμού είναι μεγάλος. Ενδεικτικά σημειώνουμε μόνο μερικά ονόματα: Ο Μεθόδιος Ανθρακίτης (περ. 1661 – περ. 1714) εισήγαγε τις μαθηματικές επιστήμες στο σχολείο και προσανατόλισε τη φιλοσοφική διδασκαλία του στα νεώτερα ευρωπαϊκά συστήματα. Μαθητής του Ανθρακίτη ο Μπαλάνος Βασιλόπουλος επεξεργάστηκε το πρώτο συστηματικό εγχειρίδιο μαθηματικών για τα σχολεία. Ο πολυγραφότατος Νεόφυτος Δούκας επιμελήθηκε εκδόσεις των αρχαίων ελλήνων συγγραφέων. Ο Αθανάσιος Ψαλίδας (1767 – 1829) κορυφαίος εκφραστής του νεοελληνικού διαφωτισμού, ως δάσκαλος στα Ιωάννινα εκσυγχρόνισε το σχολικό πρόγραμμα εμπλουτίζοντάς το με μαθήματα φυσικών επιστημών, εμπορικών γνώσεων, ξένων γλωσσών. Εφερε μάλιστα από την Ευρώπη ειδικά όργανα για τη διδασκαλία των θετικών επιστημών, κίνηση για την οποία κατηγορήθηκε από τους συντηρητικούς ως άθεος. Από τους τελευταίους που έδρασαν στην πόλη των Ιωαννίνων την περίοδο του Αλή πασά ήταν ο Ιωάννης Βηλαράς (1771 – 1823) που αγωνίστηκε για την καθιέρωση της λαϊκής γλώσσας και την απλοποίηση της ορθογραφίας.

Μακάριοι οι λαοί που έχουν ιστορία

Εγινε προφανές πως το θαύμα αυτό της οικονομικής και πνευματικής άνθησης στην Ηπειρο και μάλιστα στην πιο μακραίωνη νύχτα της σκλαβιάς της δεν ήρθε ουρανοκατέβατο: ο λαός αυτός «ο μικρός κι ο μέγας» έγραψε τη δική του ιστορία γιατί διέθετε ήδη ιστορία. Κι εκεί, στο πνεύμα των παραδόσεών του που έρχονταν από πολύ μακριά, βεβαιωμένος ότι η λευτεριά και άρα και η συνέχεια της ιστορίας δεν χαρίζεται αλλά κερδίζεται, έγραψε τη δική του ιστορία. Και βέβαια για να το καταστήσει πράξη παραιτήθηκε από τη λατρεία του προσωπικού του συμφέροντος. Και με προφανές σύνθημα το ή όλοι σωζόμαστε ή όλοι χανόμαστε, αναζήτησε στις ρίζες της ύπαρξής του και μόνο, τις δυνάμεις εκείνες και τον τρόπο που θα τον καθιστούσαν ικανό να ξαναγράψει ιστορία. Αυτή που τελικά κατέληξε στο γεγονός της 21ης Φεβρουαρίου 1913.

Σημειώσαμε πριν από λίγο πως η λευτεριά δεν χαρίζεται, αλλά κερδίζεται. Πράγματι η λευτεριά κερδίζεται αλλά όχι μια φορά και για πάντα. Αλλά διαρκώς και από κάθε γενιά. Και από κάθε άτομο. Η ζωή των λαών άλλωστε είναι μια διαρκής σωτηρία. Οπως και των ατόμων.

Γιατί και οι απειλές είναι συνεχείς. Αλλάζουν προσωπεία αλλά παραμένουν. Και το χειρότερο: Μπορεί να γίνονται και οικείες και γι’ αυτό πιο επικίνδυνες. Κι ενδεχομένως η ήττα της εποχής μας να είναι ακριβώς αυτή: εξοικειωθήκαμε με την απειλή. Ακόμη χειρότερα, την εσωτερικεύουμε ο καθένας χωριστά. Γιατί ο εχθρός δεν είναι πλέον προ των πυλών, αλλά είναι μέσα μας. Είναι η απληστία μας, είναι η ιδεολογία του «εγώ να περνάω καλά» που οδηγεί στην εγκατάλειψη του ά λ λ ο υ, είναι ο ανεξέλεγκτος ενδοτισμός μας σε αλλότρια πρότυπα. Και να το ξαναπώ: το χειρότερο είναι η εξοικείωσή μας με όλα αυτά.

Συμπερασματικά θα κατέληγα με τούτο: για να μείνει στη χώρα μας η λευτεριά η πολυδιάστατη, αυτό που της χρειάζεται είναι η συλλογική αλλά και η ατομική διαρκής εγρήγορση και επαγρύπνηση. Και προ πάντων είναι η διαρκής π α ι δ ε ί α, η μόνη που θα μας διασφαλίζει ένα διαρκώς υψηλότερο επίπεδο συνειδητότητας, προκειμένου σε αυτόν τον πολύπλοκο και πολυσύνθετο κόσμο της παγκοσμιοποίησης που αναδύεται να ανιχνεύουμε με ασφάλεια τις νέες προκλήσεις και ευκαιρίες, αλλά και τις καινούργιες απειλές.

Μόνο έτσι θα μας τιμά διαρκώς η λευτεριά. Και μόνο έτσι θα την τιμούμε.

Last modified: 13 Αυγούστου, 2021

Comments are closed.